Europa praat over AI. Amerika zet het uit.
Twee weken met Fable, zei ik. Het werden drie dagen, omdat Washington besloot dat de rest van de wereld er niet meer bij mocht.
In de vorige editie zei ik nog dat je die twee weken met Fable 5 in je Claude-abonnement moest benutten en het model je moeilijkste werk moest geven, voordat er een extra paywall omheen kwam. Het werden drie dagen. Afgelopen vrijdag ging Fable voor iedereen op zwart, na één brief van de Amerikaanse overheid aan Anthropic. Toeval wil dat het 12 juni was. Exact negen jaar eerder verscheen het onderzoekspaper waar al deze modellen op draaien. Over Fable zelf schreef ik vorige week. Deze keer gaat het over de schakelaar erachter, over wie daarop zit en waarom de roep om Europese soevereiniteit hier voorlopig nergens landt.
Voor de derde keer in ruim drie maanden trok dezelfde overheid de teugels strakker aan
Even de feiten, want die zijn rommeliger dan de persberichten. Fable 5 werd op 9 juni breed uitgerold voor miljoenen mensen. Mythos 5, dezelfde modelklasse maar met een paar guardrails eraf, bleef voorbehouden aan een kleine kring vertrouwde partners. Drie dagen later lag er een exportmaatregel met een beroep op nationale veiligheid. Geen enkele buitenlander mag nog bij deze modellen, binnen of buiten de VS, tot en met Anthropics eigen buitenlandse medewerkers. In de praktijk kon Anthropic dat blijkbaar niet snel genoeg per gebruiker afdwingen, dus ging alles uit. Ook voor Amerikanen. Opus 4.8 en de rest blijven online.
Het eerste alarm kwam uitgerekend van Amazon, de grootste investeerder van Anthropic. Amazon-baas Andy Jassy meldde dat je de beveiliging van het model kon omzeilen. Dat signaal rolde via een paar bewindslieden omhoog. Op vrijdag zat Dario Amodei in drie telefoongesprekken over de kwestie. Washington noemt het uitzetten een laatste redmiddel na uren proberen. Anthropic zegt negentig minuten te hebben gekregen om de eigen modellen offline te halen, zonder details en zonder ruimte om het op te lossen. De man die zijn eigen technologie ooit met een kernbom vergeleek, vond een bekend lek geen reden om het model terug te trekken. Uiteindelijk moest hij wel.
Wie hier langer meeleest, herkent het patroon. In maart trok het Pentagon een contract van tweehonderd miljoen dollar bij Anthropic in, omdat het bedrijf twee rode lijnen weigerde te laten vallen (OpenAI tekende diezelfde avond wel). In april kwam Mythos eerst alleen uit voor een select groepje van veertig grote bedrijven, nadat de Amerikaanse minister van Financiën er persoonlijk de banktop voor bijeen had geroepen. En vrijdag was het de schakelaar zelf. Eén brief op een vrijdagmiddag en het sterkste publieke AI-model ter wereld is weg voor elke niet-Amerikaan op aarde. Jij dus ook.
In 2017 was dit een vertaaltruc op acht videokaarten
Spoel negen jaar terug. Op 12 juni 2017 zetten acht onderzoekers van Google een paper online met de nuchtere titel Attention Is All You Need. Daarin introduceerden ze de transformer. Er stond ook een voetnoot bij dat de volgorde van de namen willekeurig was, omdat iedereen evenveel had bijgedragen. Op het moment zelf ging het vooral over het sneller vertalen tussen talen en het deed dat een paar punten beter dan wat er tot dan toe was. Dat was het nieuws van die dag.
De doorbraak zat onder de motorkap. De modellen van daarvoor lazen een zin woord voor woord, in volgorde en dat valt niet te parallelliseren. Dure videokaarten stonden zo de helft van de tijd te wachten. Attention liet het model de hele zin in één keer bekijken en zelf bepalen welke woorden onderling het belangrijkst waren. Alles tegelijk de GPU op. Het basismodel haalde de beste vertaalscores tot dan toe na twaalf uur trainen op acht videokaarten. Een onderzoeksgroep met een fatsoenlijk budget kon het overdoen.
Daar staat de wereld van nu tegenover, waarin een frontier-model tienduizenden chips maandenlang bezet houdt. Het idee zelf veranderde minder dan je zou denken. Alles eromheen werd groter, duurder en industriëler. OpenAI pakte dat idee op en bouwde er GPT op. Die drie letters staan voor Generative Pretrained Transformer. Die laatste is precies de transformer uit het onderzoekspaper. Alles wat je vandaag gebruikt, of het nu ChatGPT, Claude of Gemini is, draait nog steeds op datzelfde basisidee. Wat veranderde, is wie zich de rekenkracht kan veroorloven om het op die schaal te draaien.
Daar komt nog iets bij, minder zichtbaar. Het sterkste model helpt inmiddels het volgende sterkste model te bouwen. Een Chinees opensource model paste honderd rondes lang zijn eigen code aan en draaide zijn eigen testen. Het werd dertig procent beter zonder dat er een mens aan te pas kwam. Trainingscompute verdubbelt elke vijf à zes maanden. De voorsprong van wie de meeste rekenkracht heeft groeit zo met elke ronde. Buiten de boot vallen kostte je afgelopen vrijdag een middag werk. Over een jaar kost het je een achterstand die zichzelf elke maand verder uitdiept.
Dat maakt het wrang. Het onderzoekspaper uit 2017 was zo open als wetenschap maar kan zijn. Juist die openheid is negen jaar later achter een muur beland en met één brief uit te zetten.
Iedereen roept soevereiniteit, bijna niemand zegt wat het kost
Vrijdag ging het om één model dat in miljoenen Claude-abonnementen zat. Trek de lijn eens door. Stel je een land voor dat over een paar jaar zijn zorg, scholen en rechtspraak heeft vastgeknoopt aan een eigen AI die in werkelijkheid een dun laagje over een Amerikaans model is. Eén brief en het valt allemaal tegelijk stil. Dat is de afhankelijkheid die de meeste landen nu, door niets te doen, bij een ander hebben neergelegd.
Sinds vrijdag staat mijn LinkedIn-tijdlijn dan ook vol met dezelfde boodschap. We moeten handelen, we moeten onafhankelijk worden, Europa moet nu zijn eigen AI bouwen. Ik word daar moe van, want het is voor een groot deel napraten. Aan de andere kant hoor je een somberder betoog dat net zo hard aankomt. Wie wilde meedoen had daar de kans voor tussen begin 2023 en begin 2026. Daarna was het te laat en stond Europa aan de zijlijn. Allebei schieten ze mis. De roepers zeggen niet wat het kost. De fatalisten doen alsof het een natuurwet is.
Het komt namelijk neer op twee dingen. Genoeg rekenkracht en genoeg talent dat je aan je weet te binden. Veel verder gaat het niet. Dat het kan, bewijst China. In een paar jaar liepen ze met modellen als DeepSeek de achterstand op de Amerikanen grotendeels in, voor veel minder geld. Een deel van hun sterkste modellen geven ze zelfs gewoon vrij. Onmogelijk is het dus niet. Het vraagt een visie en de wil om er alles op af te stemmen.
En precies daar zit het Europese probleem. Geld staat er op papier genoeg, een InvestAI-fonds van tweehonderd miljard euro, al is dat grotendeels herverpakte oude plannen. Waar het op stukloopt is de visie en het lef om er iets mee te doen.
De kloof is groter dan een rond getal laat zien. OpenAI haalde dit voorjaar in één financieringsronde meer op dan alle Europese AI-bedrijven samen ooit hebben opgehaald. Toen Mistral 1,7 miljard binnenhaalde, werd dat hier gevierd als een doorbraak. Dat was twintig keer kleiner dan die ene Amerikaanse ronde. In rekenkracht is het verschil structureel ongeveer een factor twaalf.
Europese ambtenaren mogen de sterkste modellen ondertussen niet eens gebruiken van hun eigen privacyregels. En de enige troef die Europa stevig in handen heeft, de chipmachines van ASML uit Veldhoven, wordt in dit spel juist een drukmiddel tegen ons. ASML mikt op zestig EUV-machines dit jaar en tachtig volgend jaar, cruciaal maar bij lange na niet genoeg voor de wereldwijde AI-vraag.
Kijk naar het Nederlandse antwoord, GPT-NL. Het werd groots aangekondigd, met veel bekende namen erachter en jaren werk erin. Wat eruit kwam is een verantwoord, Nederlands alternatief voor specifieke toepassingen, met rechtmatige data en transparantie als belangrijkste verkoopargument. Goed voor soevereiniteit op papier. In de praktijk van vandaag pakt de professional die werk wil verzetten alsnog een Amerikaans model.
Dan de denkfout onder de hele soevereiniteitsroep. "Dan leunen we toch op die open Chinese modellen" is het antwoord dat je nu vaak hoort. Alleen is die openheid tijdelijk. Zodra een Chinees lab voorop loopt, gaat ook daar de deur dicht. De eerste tekenen zijn er al, want de recentste releases van Qwen en GLM houden onderdelen gesloten. En een opensource model is pas iets waard als je de rekenkracht en het talent hebt om het te draaien en verder te brengen. Er ligt dus geen soeverein model op de plank dat je even uit de kast trekt. Wie roept dat Europa zijn eigen AI moet bouwen, vraagt om rekenkracht en talent op een schaal die je niet met een fonds en een persbericht tevoorschijn tovert. Daarom landt die roep hier voorlopig nergens. Het kan, China laat dat zien. Wat hier ontbreekt is de visie en het leiderschap om er de jaren en de miljarden in te steken die het kost.
Vorige editie schreef ik dat ik in controle wil zijn over welk model mijn werk doet. Vrijdag bleek dat zelfs Anthropic die controle niet volledig had. Eén overheid drukte op de knop en de rest van de wereld keek toe. Op landniveau los jij dat niet op. Ik ook niet. De baas van Microsoft schreef deze week wel iets wat blijft hangen. Je hebt pas controle als je van model kunt wisselen zonder de kennis te verliezen die je organisatie heeft opgebouwd. Je kunt een taak uitbesteden, een hele baan zelfs. Je eigen leren kun je nooit uitbesteden. Dat is het enige niveau van soevereiniteit dat je vandaag in handen hebt. Al het andere is geleend. En het kan op een vrijdagmiddag weg zijn.
Attention Is All You Need, heette het onderzoekspaper uit 2017. Achteraf klopte dat maar half. Aandacht was nooit het schaarse goed. Europa had aandacht genoeg, vooral voor risico's, regels, waarden en randvoorwaarden. Wat ontbrak was de rekenkracht, het talent en de bereidheid om macht te organiseren. De aandacht was hier. De schakelaar bleef aan de andere kant van de oceaan.
Ook het vermelden waard
Bezos steekt 12 miljard in een AI die fysieke producten ontwerpt Zijn nieuwe bedrijf Prometheus haalde 12 miljard dollar op bij een waardering van 41 miljard, voor wat het een artificial general engineer noemt, software die alles van straalmotoren tot medicijnen mee helpt ontwerpen. Waar de meesten AI aan banenverlies koppelen, voorspelt Bezos juist een tekort aan handen omdat de vraag naar werk sneller zou groeien dan het aanbod. Het laat zien dat het grote geld nu van de chatbot naar de fysieke wereld trekt.
KPMG trekt eigen AI-rapport terug, vol AI-verzinsels Een KPMG-rapport over hoe grote organisaties AI inzetten bleek voor een groot deel door AI verzonnen. Van de 45 bronverwijzingen klopten er vijf, en partijen als UBS en de Britse NHS ontkenden de beweringen over hun eigen AI-gebruik. Vorige maand overkwam EY hetzelfde, een dure herinnering dat je de output van een model nakijkt voor die de deur uit gaat.
Google brengt een open model uit dat vier keer sneller tekst maakt DiffusionGemma genereert hele tekstblokken in één keer in plaats van woord voor woord, een truc geleend uit beeldgeneratie. Op een stevige gaming-GPU haalt het rond de 700 tokens per seconde, zo'n vier keer sneller dan een vergelijkbaar Gemma-model. Het draait lokaal en staat onder een open licentie, al is de kwaliteit nog wisselend en noemt Google het zelf experimenteel.
Google sleept een Chinees scamnetwerk voor de rechter om misbruik van Gemini Het netwerk liet Gemini de code voor nepwebsites schrijven en verstuurde in twee weken 2,5 miljoen frauduleuze sms'jes naar Android-gebruikers. Honderdduizenden mensen raakten geld kwijt en de schade loopt in de miljoenen. Google probeert het nu via de rechter plat te leggen, samen met de FBI en de grote telecomproviders.
Lees ook
Anthropic brengt Fable 5 uit en bouwt de paywall alvast mee
De scheidsrechter heeft een AI-assistent. Japan, Zweden en Tunesië ook.
Vind je dit waardevol? Deel het.
Stuur THE HUMAN LOOP door naar één collega die ook met AI bezig is. Voor elke vriend die zich aanmeldt, krijg je gratis maanden premium: inclusief alle Playbooks.
Concreet:
2 vrienden = 1 maand.
5 vrienden = 3 maanden.
12 vrienden = een half jaar.