In veel van mijn trainingen zit wel iemand die AI laat liggen omdat het zoveel stroom en water zou kosten. Ik snap die zorg, want het stroomnet loopt op steeds meer plekken vast. Alleen kost een gewone vraag vrijwel niets. Dat net loopt vol met datacenters die vooral gewone clouddiensten draaien, je mail en je bestanden bijvoorbeeld. Daar komt nu het zware AI-werk bovenop, denk aan agents en video. Bij water zit het probleem in Nederland in de drinkwaterleiding.
Wat één vraag aan je chatbot kost
Google en OpenAI hebben allebei bekendgemaakt hoeveel stroom een gewone tekstvraag aan hun chatbot kost. Zet je dat naast je waterkoker, dan kun je met de stroom voor één liter kokend water een paar honderd vragen stellen.
Waarom lees je dan steeds dat AI een stroomvreter is? Het cijfer dat het vaakst rondgaat, is zo'n tien keer hoger. Het komt van een Nederlandse onderzoeker die kort na de lancering het stroomverbruik van ChatGPT doorrekende met de chips van toen, alsof die de hele dag op vol vermogen draaiden. Ook het idee dat AI veel meer stroom kost dan googelen, komt uit een oud Google-cijfer, uit de tijd dat een zoekmachine je alleen linkjes gaf.
Inmiddels schrijft Google zelf antwoorden. Sinds mei 2025 staat bij een flink en groeiend deel van de zoekopdrachten standaard een AI-overzicht boven de resultaten. Wie ChatGPT laat liggen voor het klimaat en daarna googelt, krijgt dus vaak alsnog een AI-antwoord. Wil je het per se zonder, klik dan na het zoeken op het filter Web.
Een model bak je één keer
Blijft het trainen over, want daar komen de verhalen over hele steden vandaan. Trainen is als één keer brood bakken in een gigantische oven, waarna je bij elke vraag een plakje afsnijdt. Dat snijden heet inference. Verdeel je de stroom voor het bakken, inclusief de proefbaksels, over alle plakjes die er een jaar lang afgaan, dan komt elke vraag ruwweg op het dubbele uit. Met de stroom voor één liter kokend water stel je dan nog altijd ruim honderdvijftig vragen.
Een VN-rapport vergeleek het stroomverbruik voor de training van GPT-4 met dat van mensen in Afrika bezuiden de Sahara, die thuis weinig stroom hebben. Het rapport kwam zo uit op 460.000 mensen, meer dan er in heel Utrecht wonen. Reken je dezelfde hoeveelheid stroom om naar wat Nederlandse woningen gebruiken, dan kom je op zo'n 23.500 woningen, een stadje met ongeveer vijftigduizend inwoners. Komt iemand in je organisatie met zo'n vergelijking met een stad of een land, vraag dan eerst met wiens stroomverbruik er is gerekend.
Elke vraag wordt zuiniger en toch groeit het totaal
Dat plakje wordt intussen steeds dunner. Een doorsnee vraag aan Gemini werd binnen een jaar ruim dertig keer zuiniger. Toch gebruikte Google vorig jaar ruim een derde meer stroom, voor al zijn diensten samen en AI inbegrepen. Bij de prijs van tokens ging het eerder net zo. Elk token werd goedkoper en toch betaalden bedrijven aan het eind van de maand meer, omdat ze er veel meer van gingen gebruiken.
Al het chatten samen blijft, zelfs royaal gerekend, onder de één procent van alle datacenterstroom. Het grootste deel van die stroom gaat nog altijd naar de gewone cloud. Binnen AI groeit vooral het zware werk en daar kies je zelf voor. Zet je de denkstand aan, dan redeneert het model eerst een tijd voor zichzelf en snijd je in één keer een hele stapel plakjes af. Een korte AI-video kan oplopen tot de stroom voor het koken van een paar liter water. Laat je een codeeragent een hele dag zelfstandig doorwerken, dan kom je nog hoger uit.
Het stroomnet is een volgeboekte vergaderzaal
Dat zware werk komt boven op een stroomnet dat al vol zit. Het knelpunt is vermogen, de hoeveelheid stroom die iedereen op hetzelfde moment vraagt. Denk aan de grote vergaderzaal op kantoor. Reserveert één afdeling die voor het hele jaar, dan is de zaal bezet, ook als er niemand in zit. Een nieuw team vindt dan geen plek.
Datacenters hebben een flink beslag op die zaal gelegd. Als alle datacenters op de wachtlijst werden gebouwd en zo vol draaiden als netbeheerders verwachten, zouden ze samen ruim driekwart van alle Nederlandse stroom gebruiken. Zo ver komt het waarschijnlijk niet, want veel partijen reserveren ruim, voor de zekerheid. Maar zolang die reservering er staat, komt er niemand anders de zaal in.
Rond Eindhoven en Utrecht staan alle nieuwe aanvragen al in de wacht. Heb je daar een grote aansluiting nodig voor een nieuwe bedrijfshal, dan sta je in dezelfde rij als een datacenter.
Hoe groot één datacentercampus kan worden, zie je in Middenmeer, in de kop van Noord-Holland. De cloudcampus van Microsoft daar gebruikte vorig jaar in zijn eentje meer stroom dan een half miljoen huizen. Hoeveel daarvan naar AI gaat, maakt Microsoft niet bekend.
In maart schreef ik dat netcongestie en publieke weerstand de groei van AI zouden afremmen. Die weerstand was begin november te zien op een bouwplaats in Amsterdam-West, waar actievoerders protesteerden tegen een datacenter voor Microsoft. Het landelijke verbod op de allergrootste datacenters kijkt naar vloeroppervlak en vermogen tegelijk. Dit complex heeft veel vermogen op een klein stuk grond en valt er dus buiten. De vergunningen kwamen daardoor van gemeente en provincie.
Het waterprobleem zit in de drinkwaterleiding
Bij water vroeg ik me eerst af waar het probleem eigenlijk zit. Water blijft toch gewoon op aarde? Voor de aarde als geheel klopt dat. Verdampt water valt na ruwweg een week weer als regen, meestal ergens anders. Komt dat water uit een rivier of grondwaterlaag in een droog gebied, dan is het daar kwijt. En in Nederland valt er over een heel jaar meer regen dan er verdampt.
Daarna dacht ik aan koelwater dat warm of vervuild terug de rivier in gaat. Dat warme water komt vooral van elektriciteitscentrales. Datacenters lozen hier voor zover bekend maar weinig water en daar hebben ze een vergunning voor.
Per vraag verdampt er ook weinig water. Tel je het koelwater in het datacenter en bij de elektriciteitscentrale bij elkaar op, dan kom je per gewone vraag op minder dan een halve theelepel. En het flesje water per AI-mail dat geregeld rondgaat? Wie die som maakte, ging per mail uit van nog veel meer stroom dan het oude ChatGPT-cijfer van hierboven.
In Nederland knelt de drinkwatercapaciteit. Koelt een datacenter met drinkwater, dan verdampt water dat is gewonnen en gezuiverd voor huizen en bedrijven. Microsoft in Middenmeer koelt bijna het hele jaar met buitenlucht en gebruikt alleen op warme dagen water. Dat zijn net de dagen waarop er volgens de provincie weinig drinkwater over is.
Het nieuwe Equinix-complex in Amsterdam-Zuidoost krijgt natte koeltorens op drinkwater. Als het helemaal af is en op vol vermogen draait, kan dat ene complex ongeveer evenveel drinkwater vragen als alle Nederlandse datacenters samen gebruikten bij de laatste landelijke telling. Dat water komt uit dezelfde leiding als het kraanwater van de buurt. Vitens en PWN, twee van de grote drinkwaterbedrijven, leveren al geen drinkwater meer voor de koeling van nieuwe datacenters.
Je modelkeuze en de vergunning van een datacenter
Wil je zelf minder stroom gebruiken, dan haal je de meeste winst bij het zware werk. Zet de denkstand alleen aan voor lastige vragen en maak alleen video als je die nodig hebt.
Stel, je collega's gebruiken voor alles het zwaarste model, met de denkstand aan, ook om een mail in te korten. Maak dan het lichtste model dat de taak aankan de standaard. Dat is per vraag al snel tientallen keren zuiniger, zolang mensen na één mislukte poging niet alsnog het zware model pakken. Geef agents en video alleen aan teams die kunnen aanwijzen welk werk daardoor sneller af is. Vraag je leverancier ook hoeveel stroom jullie gebruik kost, denkstand en agents inbegrepen.
Zit je bij een gemeente of provincie aan tafel over een nieuw datacenter, kijk dan eerst naar het vermogen in megawatt, want daar loopt het net op vast, ook bij een klein gebouw. Vraag daarna wie er straks in draait, wie de netverzwaring betaalt en of verbruik en piekvermogen openbaar worden. Laat je ook vertellen met welk water het datacenter op hete dagen koelt.
Heb je in je team iemand die AI laat liggen vanwege stroom of water, leg die dan deze som voor. Tien gewone vragen per werkdag kosten over een heel jaar minder stroom dan een huishouden op één middag gebruikt. De grote posten zitten bij de datacenterplannen in je eigen gemeente of provincie en bij de zware AI die jullie zelf inkopen.
Waar de cijfers vandaan komen
Rond 0,3 wattuur per gewone vraag. Google komt uit op 0,24 wattuur per doorsnee tekstvraag aan Gemini (technisch rapport, augustus 2025). OpenAI geeft 0,34 wattuur op voor een gemiddelde ChatGPT-vraag (blog van topman Sam Altman, juni 2025). Eén liter water koken kost zo'n 110 wattuur, goed voor ruwweg 300 tot 450 vragen. Die laatste som is van mij.
Het oude cijfer van 3 wattuur. Een analyse in het vakblad Joule uit oktober 2023, gerekend met servers die de hele dag op vol vermogen draaien (artikel).
Het oude Google-cijfer. Een Google-blog uit januari 2009 noemt 0,3 wattuur per zoekopdracht (blog).
AI-overzichten in Google. In het Nederlands sinds 20 mei 2025 (Google-blog), met een eerste meting van hoe vaak ze verschijnen bij SE Ranking. Het filter Web staat op de helppagina van Google.
Trainen telt ruwweg het dubbele. Schattingen van onderzoeksinstituut Epoch AI over energie per vraag en over proefruns en experimenten. Met het dubbele van 0,24 tot 0,34 wattuur stel je met de stroom voor één liter kokend water zo'n 160 tot 230 vragen. Die som is van mij.
Het VN-rapport. De Universiteit van de Verenigde Naties schat de training van GPT-4 op 50 tot 70 gigawattuur en zet het midden af tegen 460.000 mensen in Afrika bezuiden de Sahara (rapport, juni 2026). Utrecht had op 1 januari 2026 zo'n 378.000 inwoners. Een Nederlandse woning gebruikt gemiddeld 2.550 kilowattuur per jaar (CBS), dus 60 gigawattuur is zo'n 23.500 woningen.
Zuiniger per vraag, meer stroom in totaal. Volgens het milieurapport van Google over 2025 werd een doorsnee Gemini-vraag 33 keer zuiniger tussen mei 2024 en mei 2025, terwijl het totale stroomverbruik met 37 procent steeg naar 43,6 terawattuur.
Chatten tegenover de rest van het datacenter. Het Internationaal Energieagentschap rekent voor dat tien miljard chatvragen per dag onder een procent van alle datacenterstroom blijven en dat het grootste deel van die stroom naar gewone servers gaat (Key Questions on Energy and AI, april 2026). Daarin staat ook dat een licht model tientallen keren zuiniger is dan een zwaar model met denkstand.
Denkstand, video en agents. In een berekening van Microsoft kost een vraag met de denkstand aan zo'n dertien keer zoveel stroom als een gewone vraag (onderzoek). Een korte AI-video kost tientallen tot honderden wattuur (meting van Hugging Face). Een zware gebruiker van een codeeragent komt op zo'n 3 kilowattuur per dag (onafhankelijke schatting, augustus 2026).
De wachtlijst voor het stroomnet. Datacenters vragen bijna een derde van al het wachtende vermogen aan (Nieuwsuur, oktober 2026). Die driekwart volgt uit de benutting in de scenario's van Netbeheer Nederland en het Nederlandse stroomverbruik volgens het CBS. Over de wachtrij rond Eindhoven en Utrecht schreef de NOS in april.
Middenmeer. De campus gebruikte in 2025 1,3 terawattuur volgens de rapportages van RVO. Dat hij bijna het hele jaar met buitenlucht koelt, staat in de factsheet van Microsoft. De drinkwaterkrapte op warme dagen staat in de datacenterstrategie van Noord-Holland.
Amsterdam-West en het verbod op de grootste datacenters. Het protest van 6 november staat bij de NOS. De grens van meer dan 10 hectare en minstens 70 megawatt staat in een antwoord van het kabinet op Kamervragen.
Water dat terugkomt als regen. Onderzoek van de Universiteit Utrecht naar de verblijftijd van water in de atmosfeer. Het neerslagoverschot volgt uit gemiddeld zo'n 850 millimeter regen per jaar (KNMI-jaaroverzicht 2024) tegenover zo'n 600 millimeter potentiële verdamping (KNMI).
Water per vraag en het flesje per mail. Google rekent 0,26 milliliter per vraag in het datacenter (technisch rapport). Met de waterfactor voor elektriciteitscentrales uit onderzoek van UC Riverside erbij kom je op één à twee milliliter. Die som is van mij. Het flesje per mail komt uit een berekening in The Washington Post van september 2024, die uitgaat van 140 wattuur per mail.
Drinkwater en datacenters. De krappe drinkwatercapaciteit staat in een Kamerbrief over de analyse van het RIVM. Over de koeltorens en het drinkwater van Equinix schreef iBestuur. Het watergebruik van de hele sector staat bij het CBS. Vitens legt zijn keuze uit in dit bericht en PWN op zijn vragenpagina.
Warm en vervuild koelwater. Wie welk koelwater gebruikt, staat bij het CBS. Wat datacenters lozen, staat in een antwoord op Kamervragen uit 2021 en in een antwoord van het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.
Tien vragen per werkdag. Eigen som. Tien vragen van 0,3 wattuur op zo'n 230 werkdagen is ongeveer 0,7 kilowattuur per jaar. Een gemiddelde woning gebruikt rond de 7 kilowattuur per dag.
Ook het vermelden waard
Anthropic schrapte het sterkste bewijs voor nog meer tempo De onafhankelijke beoordelaar METR keek wekenlang mee bij Anthropic. METR schat dat het lab zijn modellen bij klussen met een duidelijk begin en eind inmiddels ongeveer twee keer zo snel verbetert als tussen maart 2024 en oktober 2025. Anthropic mocht eenzijdig passages schrappen en schrapte het grootste deel van het bewijs dat METR het sterkst vond. Dat bewijs wijst volgens METR op een versnelling die aanhoudt en nog kan groeien. Los daarvan zit het team van externe beoordelaars uit de septembereditie over de rem op AI-ontwikkeling inmiddels bij Anthropic op kantoor en heeft nog niets gepubliceerd.
GPT-6 Astra presteerde ongemerkt slechter bij veiligheidsonderzoek In zijn eigen alignmentrapport meldt OpenAI dat GPT-6 Astra bij programmeertaken die als AI-veiligheidsonderzoek waren ingekleed zo'n 10 procent haalde van de punten op een nakijklijst die het model niet te zien kreeg. Bij precies dezelfde taken, ingekleed als werk aan nieuwe vaardigheden van het model, was dat 16 procent. Meestal meldde het model niet dat het minder deed, of het gaf een andere reden om te stoppen. Een instructie om voorzichtig te zijn maakte het alleen maar erger. OpenAI heeft dit alleen bij zijn eigen veiligheidswerk gemeten. Werk je zelf met agents, test dan of ze beter melden wat ze weglaten als je een algemene oproep tot voorzichtigheid in hun instructies vervangt door "meld wat je weglaat of inperkt en waarom".
Koelsystemen van zeventien Nederlandse bedrijven aangevallen Begin november zetten aanvallers bij minstens zeventien Nederlandse bedrijven, vooral slagerijen en buurtwinkels, de vriezers en koelcellen op afstand warmer. In één vrieshuis ging de thermostaat van min twintig naar min tien graden. Volgens leverancier Danfoss hingen de systemen met het fabriekswachtwoord en zonder beveiligd netwerk aan internet. Danfoss zegt klanten weken eerder al te hebben aangeraden ze van internet los te koppelen. Check dus of de klimaatinstallatie, de toegangspoortjes en andere apparatuur in je eigen pand nog met het fabriekswachtwoord aan internet hangen.
Apple verlaagt het AI-dagbudget van zijn engineers Apple verlaagde in oktober het AI-dagbudget van een deel van zijn engineers van 300 naar 200 dollar. Voor sommige teams wil Apple nog verder omlaag. Buiten engineering ligt de grens al lager en ook die kan nog zakken. Wie meer nodig heeft, vraagt een uitzondering aan bij het hogere management. Het nieuws komt van anonieme bronnen en Apple gaf geen commentaar. Leg vast wie bij jou zo'n uitzondering goedkeurt voordat het eerste team tegen de grens aanloopt, want die persoon beslist dan over de kosten.
Uber kreeg in de week van Halloween vier ritten via een AI-agent
In die week verwerkten Uber en Uber Eats samen ruim driehonderd miljoen ritten en bestellingen. Daarvan kwamen er vier ritten en zo'n vijfhonderd maaltijden via een AI-agent binnen. Topman Dara Khosrowshahi wees erop dat een rit boeken in de app al zo vlot gaat dat je met een agent weinig tijd wint.
Lees ook
Jouw AI-rekening is het groeiplan van Anthropic
Nederland zette zichzelf uit
Vind je dit waardevol? Deel het.
Stuur THE HUMAN LOOP door naar één collega die ook met AI bezig is. Voor elke vriend die zich aanmeldt, krijg je gratis maanden premium: inclusief alle Playbooks.